Edebiyat, Kültür ve Sanat » İsimler ( Adlar )

İsimler

admin — Tue, 21 Jul 2009 15:38:19 +0000

İsim, duygu ve düşüncelerimizi karşılayan, varlıklara ad olan sözcüklerdir. Ateş, su, insan…
NOT: Bir sözcüğün isim olup olmadığını o sözcüğe ekleyeceğimiz –mek, -mak ekiyle anlarız. Anlam bozulmuyorsa sözcük fiildir. Anlam bozuluyorsa sözcük isimdir.
Örnek: gel-mek (fiil) kalem-mek (isim)
git-mek (fiil) çocuk-mak (isim)
Not: Kökteş söcüklerde bu kurala uyulmaz. Sözcüğün cümle içerisindeki anlamına bakılır. Sözcük eylem bildiriyorsa fiil, eylem bildirmiyorsa isim olarak nitelendirilir.
Örnek: Boya yine yetmeyecek. Sıva için kum gerekiyor.
Karşı duvarı son boya baba. Kollarını özenle sıva.

İSİM ÇEŞİTLERİ
A. SAYILARINA GÖRE İSİMLER:
1.Tekil İsim: Sayıca tek bir varlığı karşılayan isimlerdir. İnsan, ağaç, asker…
Not: Kimi tekil isimler herhangi çokluk eki almadığı halde aynı cinsten birden çok varlığı karşılayabilirler.
Kitap en iyi dosttur. Çocuk daima ilgi bekler.

2. Çoğul İsim: -ler, -lar çokluk ekini alarak aynı cinsten birden çok varlığı karşılayan isimlerdir. İnsanlar, ağaçlar, askerler…
Not: -ler, lar çokluk eki, çokluk anlamı dışında anlamlar sağlar.
• Saygı anlamı: Müdür beyler nasıllar?
• “Her” anlamı: Akşamları yürüyüşe çıkarım.
• “Yaklaşık olarak” anlamı: Kırk yaşlarında bir adamdı.
• Abartma anlamı: Seni dünyalar kadar seviyorum.
• “Gibi” anlamı: Bu ülkeden ne Mustafa Kemaller çıkacak.
• “-gil” yapım eki yerine kullanılır: Anneler Teyzemlere gidecek.

3. Topluluk İsmi: Herhangi bir çokluk eki almadığı halde aynı cinsten birden çok varlığı karşılayan isimlerdir. Toplum, orman, ordu…

B. VERİLİŞLERİNE GÖRE İSİMLER:
1. Özel İsimler: Ayırıcı özelliği olan, tek bir varlığı karşılayan isimlerdir.
Başlıca özel isimler:
Kişi ad ve soyadları: Önder Göçgün…
Kitap, dergi, gazete isimleri: Sabah, Milliyet…
Kurum, kuruluş isimleri: Türkiye Büyük Millet Meclisi, Türk Dil Kurumu…
Yasa, yönetmelik, tüzük isimleri: Af Kanunu, Borçlar Hukuku…
Din, mezhep, tarikat isimleri: İslamiyet, Katoliklik
Dil isimleri: Türkçe, Farsça, İngilizce…
2. Cins İsimler (Tür): Ayrıcı özelliği olmayan aynı cinsten varlıkları karşılayan isimlerdir. Tüm hayvan, bitki, organ, eşya, maden isimleri cins isimdir. At, kabak, dalak, sıra, altın…
Not: Kimi cins isimler özel isim olarak kullanılabilir.
Kaya hem ağır hem de büyüktü. Kaya ödevlerini yine yapmamış.

C. OLUŞLARINA GÖRE İSİMLER
1. Somut İsim: Duyu organlarımız aracılığıyla hissedebildiğimiz varlıklara verilen isimlerdir. Ateş, su, hava…
2. Soyut İsim: Duyu organlarımız aracılığıyla hissedemediğimiz varlıkları karşılayan isimlerdir. His, heyecan, ümit…
3. Yansıma İsimler: Tabiat taklidi seslerin oluşturduğu isimlerdir.
Bu çıtırtı da nereden geldi. Su şırıltısı bir anda kesildi.

İSİM ÇEKİM EKLERİ
1. –ler, -lar çokluk eki: insanlar, kuşlar…
2. Tamlayan (ilgi hali eki): -(n)ın, -(n)in,-(n)un, (n)ün Ali’nin evin işin
3. Tamlanan (iyelik eki): -(s)ı, -(s)i, -(s)u, -(s)ü evi çatısı sonu
4. İsim hal ekleri: Belirtme Hali (-i): Arabayı köşeye çek.
Yönelme Hali (-e): Babam işe gitti.
Bulunma Hali (-de): Babam işte.
Ayrılma Hali (-den): Babam işten çıktı.
(İlgi hali 2. maddede açıklandı.)
5. Soru eki: Baban çiftçi mi?
Not: Hal eki –i ile tamlanan eki olan iyelik eki –i karıştırmamalıdır. Bunları karıştırmamak için sözcüğün başına “onun” getirilir. Anlam bozulmuyorsa ek iyelik ekidir. Anlam bozuluyorsa hal ekidir.
Örnek: (Onun) Evi çok güzel (iyelik).
(Onun) Evi yeni aldım (hal).
(Onun) Kitabı yeni çıkmış (iyelik).
(Onun) Kitabı bana verir misin (hal).
İSİMLERİN YAPISI
1. Basit İsimler: Yapım eki almadan karşımıza çıkan isimlerdir. Göz, çocuk, insan…
Basit isimler çekim eki aldıklarında da basit isimlerdir. Gözlerimde çocuğundan insanımızın
2. Türemiş İsimler: Yapım eki alarak karşımıza çıkan isimlerdir.
İsim+İsim Fiil+isim
-lı Söz-lü Akıl-lı -gi Ver-gi Sev-gi
-lık Söz-lük Kitap-lık -ı Öl-ü Ver-i
-cı Söz-cü Kitap-çı -gıç Bil-giç Dal-gıç
3. Birleşik İsimler: İki ya da daha çok sözcüğün bir araya gelerek oluşturduğu isimlerdir.
Afyonkarahisar, Şereflikoçhisar
Dört şekilde oluşurlar:
İSİM+İSİM SIFAT+İSİM FİİL+FİİL İSİM+FİİL
Hanım+eli Eski+şehir Uyur+gezer Miras+yedi
Vezir+parmağı Sivri+hisar Biçer+döver Gece+kondu
Bülbül+yuvası Kırık+kale Yanar+döner Kalbura+bastı
Not: Birleşik isimlerin oluşumunda ses düşmesi ya da anlam kayması yaşanabilir.
SES DÜŞMESİ ANLAM KAYMASI
Kahve+altı > Kahvaltı Hanım+eli (Bitki)
Kayın+ana > Kaynana Tavukgöğsü (Tatlı)
Sütlü+aş > Sütlaç Başhekim (Sorumlu hekim)

İSİM (AD)

Edebiyat Ogretmeni — Mon, 13 Jul 2009 11:03:23 +0000

İsim, duygu ve düşüncelerimizi karşılayan, varlıklara ad olan sözcüklerdir. Ateş, su, insan…

Not: Bir sözcüğün isim olup olmadığını o sözcüğe ekleyeceğimiz –mek, -mak ekiyle anlarız. Anlam bozulmuyorsa sözcük fiildir. Anlam bozuluyorsa sözcük isimdir.

Örnek: gel-mek (fiil) kalem-mek (isim)
git-mek (fiil) çocuk-mak (isim)

Not: Kökteş söcüklerde bu kurala uyulmaz. Sözcüğün cümle içerisindeki anlamına bakılır. Sözcük eylem bildiriyorsa fiil, eylem bildirmiyorsa isim olarak nitelendirilir.
Örnek: Boya yine yetmeyecek. Sıva için kum gerekiyor.
Karşı duvarı son boya baba. Kollarını özenle sıva.

İSİM ÇEŞİTLERİ

A. SAYILARINA GÖRE İSİMLER:
1.Tekil İsim: Sayıca tek bir varlığı karşılayan isimlerdir. İnsan, ağaç, asker…
Not: Kimi tekil isimler herhangi çokluk eki almadığı halde aynı cinsten birden çok varlığı karşılayabilirler.
Kitap en iyi dosttur.
Çocuk daima ilgi bekler.

2. Çoğul İsim: -ler, -lar çokluk ekini alarak aynı cinsten birden çok varlığı karşılayan isimlerdir. İnsanlar, ağaçlar, askerler…
Not: -ler, lar çokluk eki, çokluk anlamı dışında anlamlar sağlar.
• Saygı anlamı: Müdür beyler nasıllar?
• “Her” anlamı: Akşamları yürüyüşe çıkarım.
• “Yaklaşık olarak” anlamı: Kırk yaşlarında bir adamdı.
• Abartma anlamı: Seni dünyalar kadar seviyorum.
• “Gibi” anlamı: Bu ülkeden ne Mustafa Kemaller çıkacak.
• “-gil” yapım eki yerine kullanılır: Anneler Teyzemlere gidecek.

3. Topluluk İsmi: Herhangi bir çokluk eki almadığı halde aynı cinsten birden çok varlığı karşılayan isimlerdir. Toplum, orman, ordu…

B. VERİLİŞLERİNE GÖRE İSİMLER:
1. Özel İsimler: Ayırıcı özelliği olan, tek bir varlığı karşılayan isimlerdir.
Başlıca özel isimler:
Kişi ad ve soyadları: Önder Göçgün…
Kitap, dergi, gazete isimleri: Sabah, Milliyet…
Kurum, kuruluş isimleri: Türkiye Büyük Millet Meclisi, Türk Dil Kurumu…
Yasa, yönetmelik, tüzük isimleri: Af Kanunu, Borçlar Hukuku…
Din, mezhep, tarikat isimleri: İslamiyet, Katoliklik
Dil isimleri: Türkçe, Farsça, İngilizce…

2. Cins İsimler (Tür): Ayrıcı özelliği olmayan aynı cinsten varlıkları karşılayan isimlerdir. Tüm hayvan, bitki, organ, eşya, maden isimleri cins isimdir. At, kabak, dalak, sıra, altın…
Not: Kimi cins isimler özel isim olarak kullanılabilir.
Kaya hem ağır hem de büyüktü.
Kaya ödevlerini yine yapmamış.

C. OLUŞLARINA GÖRE İSİMLER
1. Somut İsim: Duyu organlarımız aracılığıyla hissedebildiğimiz varlıklara verilen isimlerdir. Ateş, su, hava…
2. Soyut İsim: Duyu organlarımız aracılığıyla hissedemediğimiz varlıkları karşılayan isimlerdir. His, heyecan, ümit…
3. Yansıma İsimler: Tabiat taklidi seslerin oluşturduğu isimlerdir.
Bu çıtırtı da nereden geldi.
Su şırıltısı bir anda kesildi.

7. İyelik ekleri: Ünlüyle bitenlere Ünsüzle bitenlere

Elbise-m Kalem-i-m

Elbise-n Kalem-i-n

Elbise-s-i Kalem-i

Elbise-miz Kalem-i-miz

Elbise-niz Kalem-i-niz

Elbise-leri Kalem-leri

Not: Hal eki –i ile tamlanan eki olan iyelik eki –i karıştırmamalıdır. Bunları karıştırmamak için sözcüğün başına “onun” getirilir. Anlam bozulmuyorsa ek iyelik ekidir. Anlam bozuluyorsa hal ekidir.
Örnek: (Onun) Evi çok güzel (iyelik).
(Onun) Evi yeni aldım (hal).
(Onun) Kitabı yeni çıkmış (iyelik).
(Onun) Kitabı bana verir misin (hal).

İSİMLERİN YAPISI
1. Basit İsimler: Yapım eki almadan karşımıza çıkan isimlerdir. Göz, çocuk, insan…
Basit isimler çekim eki aldıklarında da basit isimlerdir. Gözlerimde çocuğundan insanımızın
2. Türemiş İsimler: Yapım eki alarak karşımıza çıkan isimlerdir.
           İsim+İsim                                                                              Fiil+isim
-lı    Söz-lü        Akıl-lı                                                        -gi   Ver-gi        Sev-gi
-lık Söz-lük     Kitap-lık                                                    -ı     Öl-ü            Ver-i
-cı   Söz-cü        Kitap-çı                                                      -gıç Bil-giç           Dal-gıç
3. Birleşik İsimler: İki ya da daha çok sözcüğün bir araya gelerek oluşturduğu isimlerdir.
Afyonkarahisar, Şereflikoçhisar
Dört şekilde oluşurlar:
İSİM+İSİM                   SIFAT+İSİM                   FİİL+FİİL                    İSİM+FİİL
Hanım+eli                         Eski+şehir                           Uyur+gezer                       Miras+yedi
Vezir+parmağı                  Sivri+hisar                           Biçer+döver                      Gece+kondu
Bülbül+yuvası                   Kırık+kale                            Yanar+döner                    Kalbura+bastı
Not: Birleşik isimlerin oluşumunda ses düşmesi ya da anlam kayması yaşanabilir.
SES DÜŞMESİ                     ANLAM KAYMASI
Kahve+altı > Kahvaltı          Hanım+eli (Bitki)
Kayın+ana > Kaynana         Tavukgöğsü (Tatlı)
Sütlü+aş > Sütlaç                Başhekim (Sorumlu hekim)

ŞY/2009

Zincirleme İsim Tamlaması

bocegim — Sat, 11 Jul 2009 12:44:08 +0000

Tamlayanı veya tamlananı, bazen İkisi de, bir ad tamlaması olan tamlamalardır.
altın kolye – nin fiyatı
Takısız ad tam. Tamlanan
Ayşe’nin altın kolyesi
Tamlayan Tamlanan
Sınıf arkadaşım – in Türkçe kitab-ı (Belirtisiz Ad Tamlaması + Belirtisiz Ad Tamlaması)
Tamlayan Tamlanan
Zincirleme ad tamlamalarında tamlayan ve tamlanan birbirine -(n) in eki ile bağlanır.
Türkçe dersi – nin başarı – sı
Tamlayan Tamlanan
Zincirleme ad tamlamaları belirtili ad tamlamaları kalıbındadır. Onların taşıdığı özellikleri gösterirler:
Türkçe dersi – nin başarılı sonuçlar – ı (Tamlayan +Sıfat +Tamlanan)

Takısız İsim Tamlaması

bocegim — Sat, 11 Jul 2009 12:19:38 +0000

Tamlayan, tamlananın neden yapıldığını belirtir. Her iki ad da tamlama eki almaz.
Cam vazo (Camdan yapılmış vazo)
Çelik tencere (Çelikten yapılmış tencere)
Takısız ad tamfamalarında tamlayan hammaddenin, tamlanan ondan elde edilmiş bir ürünün adıdır.
Deri koltuk (Hammadde- Ürün)
*Takısız ad tamlamalarını sıfat tamlamalanyla karıştırmamak için “-den” ekinden yararlanılabilir. Takısız tamlamada tamlayan “-den” ekini alarak da kullanılabilir. Sıfat tamlamalarında ise tamlayan bu eki alamaz. Ayrıca sıfat tamlamalarında tamlayan olan sözcük özellik belirtir, “nasil” sorusunu yanıtlar.
Yün hırka “yünden hırka” şeklinde Takısız ad tamlaması kullanılabilir.
Yeni hırka “yeniden hırka” olarak Sıfat Tamlaması kullanılamaz.
*Bazı kaynaklar, tamlananın neye benzediğini belirten tamlamaları takısız ad tamlaması olarak verirler, Bu tür tamlamalarda tamlayan mecaz olarak kullanılmış bir addır. Kullanılış amacı “onun gibi olan, o özelliğe benzeyen” anlamı vermiş olduğu için sıfat görevi üstlenirler. Bize göre bu tamlamalara sıfat tamlaması demek gerekir.
Pamuk yatak – Pamuktan yapılmış yatak
İsim (Hammadde) Takısız ad tamlaması
Pamuk eller – Pamuk gibi yumuşak el
İpek Saç : Sıfat tamlaması
İpek Elbise : Takısız ad tamlaması

Belirtisiz İsim Tamlaması

bocegim — Sat, 11 Jul 2009 10:12:54 +0000

Tamlayan, tamlananı çok değişik anlam İlgileriyle tamamlar. Tamlayan ek almaz, tamlanan -(s) i eki alır.
bebek maması (Tamlayan Tamlanan)
telefon rehberi (Tamlayan Tamlanan)
Belirtisiz ad tamlamalarında iki ad arasında kurulan başlıca anlam ilgilerini şöyle sıralayabiliriz:
vişne reçeli (Neden elde edildiği) savaş korkusu (Durumun nedeni) dikiş makinesi (Ne işe yaradığı) çocuk bahçesi (Neye, kime ait olduğu) İstanbul Boğazı (Nerede bulunduğu) Kayseri halısı (Üretildiği yer) masa örtüsü (Nerede kullanılacağı) sigara böreği (Neye benzediği) su bardağı (İçine ne konacağı)
Belirtisiz ad tamlamalarında tamlayanla tamlanan arasına sıfat giremez. Sıfatlar her zaman tamlayanın başına getirilir.
Soğuk meyve suyu Sıfat (Tamlayan Tamlanan)
Eski İzmir Valisi Sıfat (Tamlayan Tamlanan)

Belirtili İsim Tamlaması

bocegim — Fri, 10 Jul 2009 08:51:31 +0000

Tamlayan, tamlananın kime, neye ait olduğunu belirtir.
Tamlayan “-(n) in” eki, tamlanan -(s) i (iyelik) ekini alır.
Ablamın giysileri.. (Kimin giysileri?)
Tamlayan Tamlanan
Kapının kilidi (Neyin kilidi?)
Belirtili ad tamlamalarında tamlayanla tamlanan yer değiştirebilir:
Kimse bilmiyordu yerini Ayşe’nin. (Tamlanan Tamlayan)
Baharı bir başkadır İzmir’in. (Tamlanan Tamlayan)
Tamlananı belgisiz zamir olan ad tamlamalarında tamlayan, “-den” ekiyle de yapılabilir:
Öğrencilerin biri \ öğrencilerden biri (Tamlayan Tamlanan)
Belirtili ad tamlamalarında öğeler arasına farklı sözcükler girebilir. Bu durum, tamlamanın türünü değiştirmez: Gözlüğümün kırılan camı (Tamlayan Sıfat Tamlanan)
Kapının bembeyaz gölgesi (pekiştirilmiş sıfat)
Belirtili ad tamlamalarında tamlayan ya da tamlanan sayısı birden fazla olabilir:
Kalemin, defterin fiyatı (Tamlayan Tamlayan Tamlanan)
Annemin eteği, bluzu (Tamlayan Tamlanan Tamlanan)

Ad Tamlamaları ( İsim Tamlamaları)

bocegim — Fri, 10 Jul 2009 08:36:04 +0000

Bir adın, değişik anlam ilgileri sağlamak için başka adlar tarafından tamamlanmasına ad tamlaması denir,
Ad tamlamalarında asıl anlatılmak istenen öğeye tamlanan, onu anlamca tamamlayan öğeye de tamlayan denir. Tamlama kurulurken önce tamlayan, sonra tamlanan kullanılır.
Örtüyü makinede yıkamış. (ad ad)
Masanın örtüsünü, çamaşır makinesinde yıkamış. (Tamlayan Tamlanan, Tamlayan Tamlanan)
Ad tamlamaları yapılışları ve kurdukları anlam ilgileri bakımından dörde ayrılır.
1- Belirtili İsim Tamlaması
2- Belirtisiz İsim Tamlaması
3- Takısız İsim Tamlaması
4- Zincirleme İsim Tamlaması

İsmin Ayrılma Hali

bocegim — Thu, 09 Jul 2009 22:20:40 +0000

Adın “-den” ekini almış durumudur. Eylemin addan uzaklaştığım, başladığı noktayı bildirir.
Okuldan geç çıkmış.
Gürültüler yan sınıftan geliyor.
Çıkma durumundaki adlar, cümlede genellikle dolaylı tümleç ve zarf tümleci olur.
Evin eksiklerini marketten tamamla. (D.T)
Eşyalarını akşamdan topla. (Z.T)
Çıkma durumu, adlara farklı anlam ilgileri katabilir.
Korkudan kaçmış. (Neden)
Bize sabahtan uğra. (Zaman)
Kilosunu bir milyondan almış. (Bedel, karşılık)
Yolun kenarından yürüyor. (Yer)
Elmanın olgunlarından alalım. (Nitelik)
Roman, öyküden uzundur. (Farklılık)
Baldan bile tatlıydı. (Üstünlük)
Çocuktan sevgiyi esirgemeyin. (O durumda olan)
Evden okula kadar koşmuş. (Başlangıç)

İsmin Bulunma Hali

bocegim — Thu, 09 Jul 2009 22:13:19 +0000

Adın “-de” ekini almış durumudur. Bu eki alan ad, eylemin kendi içinde ya da üstünde olduğunu belirtir.
Kitaplar maşada duruyor. (Masanın üstünde) Evde ders çalışıyor. (Evin içinde)
Bulunma durumundaki adlar cümlede dolaylı tümleç veya zarf tümleci görevinde olurlar:
Kendisiyle toplantıda karşılaştım. D.T
Bazı kuşlar sonbaharda göç ediyor. Z.T
Bulunma durumu, adlara yer anlamının dışında farklı anlamlar da verir.
Çocukluğunda yaramazmış. (Zaman)
Okulu beş yılda bitirmiş. (Süre)

İsmin Yönelme Durumu

bocegim — Thu, 09 Jul 2009 22:02:37 +0000

Adın “-e” ekini almış durumudur. Bu ek, adı eyleme bağlar ve eylemi ada doğru yöneltir.
Eve baktım.
Sınıfa girdik.
Anneme gittim.
Yönelme durumundaki adlar yer-yön anlamı taşıyınca dolaylı tümleç, zaman anlamı taşıyınca zarf tümleci olur.
Eve erken gitti. (Nereye?)
Akşama size geliriz. (Ne zaman?)
Yönelme eki, adlara yer-yön anlamı dışında farklı anlamlar verebilir.
Bahara taşınacaklar. (Zaman)
Kitabı arkadaşıma aldım. (Özgülük)
Balığın tanesi bir milyonaymış. (Karşılık-bedel)
Olayı anlamaya çalışıyor. (Amaç)