Düşünce ve beğeni alışkanlıkları yönünden es­kiye bağlıdır. Bu, aldığı medrese kültürüne bağlanabilir. Recaizade Mahmut Ekrem‘e karşı, “göz için uyak” anlayışını savunmuştur. Aruzu kullanmasına karşın dil sadedir. Sanatçının “Lügat-i Naci” adlı bir sözcüğü de vardır. Edebiyatımızda köyü konu alan ilk şiir yani ilk köy şiiri “Köylü Kızların Şarkısı” Muallim Naci‘ye aittir.

Eserleri:
Ateşpare, Şerare, Füruzan ( şiir ); Demdeme (eleştiri)

Annesini çocuk yaşta kaybetmesi nedeniyle çocukluğunu ve gençliğini çok  mutlu yaşayamamıştır. Büyük Annesinin yanındayken Tophane Mahalle Mektebi’ni bitirdikten sonra Salıpazarı’ndaki Fevziye Rüştiyesi’ne başladı daha sonra Beşiktaş Askeri Rüştiyesi’ne girdi. İdadi(lise) öğrenimini bu okulda bitirdikten sonra yüksek öğrenimini Mühendishane-i Berri-i Hümayun’da (kara askeri mühendis okulu) okudu ve 1884 te topçu mülazım-ı sanisi (topçu üsteğmen) olarak bitirdi; Mekteb-i Harbiye-i Şahane’ye (genel kurmay okuluna) başladı. Bu okuldan da, 1886 da Erkan-ı Harbiye yüzbaşısı olarak mezun oldu. Nabizade Nazım, başarılı bir öğrenci olmasından dolayı bitirdiği okulda öğretim üyesi oldu;”yüksek cebir”,”istihkam”ve”topoğrafya” gibi dersleri okuttu.”Keşif ve araştırma” yapmak için Suriye’ye gitti. 1890 da İstanbul’a geri geldi. Bir arkadaşının yardımıyla daha önce görüp sevdiği kızla evlendi. Ancak mutluluğu evlilik yaşamında da bulamadı; evlendikten çok kısa bir zaman sonra kemik veremi oldu. Haydarpaşa Hastenesi’nde iki yıl tedavi gördü ancak iyileşemdi; 6 Ağustos 1893′te yaşamını yitirdi ve Üsküdar ‘da Miskinler Tekkesi yakınındaki mezarlığa gömüldü.

Köyü konu alan ilk gerçekçi romanımız olan Karabibik‘in yazarıdır. Realist – naturalist etkilenmeler taşıyan sanatçı­nın, gözlem ve araştırma gücü dikkat çekicidir. Yazarın diğer romanı betimleme ve psikolojik tahlilde oldukça başarılı olduğu Zehra‘dır. Edebiya­tımızın ilk tezli romanı olan Zehra’da, İstanbul’daki bir Türk ailesinin yaşamı anlatılmaktadır.

YAPITLARI:

Makber, Sahra, ölü, Hacle (şiir), Duhter-i Hin­du, Sabr-ü Sebat, içli Kız, Tezer, Eşber, Finten, Nesteren (tiyatro)

Eserleri:

Hasan Mellah. Hüseyin Fellah, Felatun Bey’le Rakım Efendi, Henüz On Yedi Yaşında ( roman ); Kıssadan Hisse, Letâif-i Zivayet( öykü)

Eserleri:

Eş’ar-ı Ziya, Külüyatn Ziya Paşa ( şiir ); Rüya, Veraset Mektupları ( siyasal içerikli düzyazı ) ; Ha­rabat Antolojisi (içinde Divan şiirinin yanında Arap ve Fars şiiri örnekleri de vardır).

Namık Kemal’in Eserleri:

Zavallı Çocuk,  Vatan Yahut Silistre (Sahnelenen ilk tiyatro eseri),  Akif Bey, Gülnihal Karabela, Celalettin Harzemşah (tiyatro); İntibah, (ilk edebi roman) Cezmi (ilk tarihi roman ), Tahrib-i Harabat, takip (ilk eleştiri eleştiri kitapları); Tasvir-i Efkar, Hürriyet, ibret ( ga­zete ); Osmanlı tarihiyle ilgili çalışmalar yapılmıştır.

Şinasinin Eserleri:

Müntehabat-ı Eş’arım ( şiir), Şair Evlenmesi (Tiyatro), Tercüme-i Manzume ( çeviri şiirleri ), Durub-ı Emsal-i Osmanİ (atasözü derlemesi ), Tercüman-ı Ahval (Agah Efendi ile ) ve Tasvir-i Efkar (gazete )

1) İlk Gazeteler:
a) Takvim-i Vekayi (1831 ) : ilk resmi Türk ga­zetesi
b) Ceride-i Havadis (1840 ): ilk yarı resmi ga­zete.
c) Tercüman-ı Ahval ( 1860 ) : İbrahim Şinasi ve Agah Efendi tarafından çıkarılan ilk Türk gazetesi
d) Tasvir- i Efkar (1862) : Bu gazeteyi Şinasi yalnız çıkarmış, yurt dışına çıkmak zorunda kalınca Namık Kemal’ e devretmiştir.
e) Hürriyet (1868 ): Namık Kemal ve Ziya Paşa Londra’da çıkarmıştır.Muhbir ( 1866 ), Basiret ( 1869 ), İbret (1871), Devir( 1872 ) Tanzimat dönemindeki gazetelerdir.
2. İlk Çeviri Roman: 1859da “Telemak” adlı e-seri, Yusuf Kâmil Paşa, Fenelon’dan çevirmiştir.
3. Edebiyatımızda ilk roman : Şemsettin Sami tarafından 1872′de yayımlanan “Taaşşuk-ı Talat ve Fıtnat,
İlk edebi roman : Namık Kemal tarafından 1876′da yazılan “İntibah“.
5. İlk realist romanlar: Samipaşazade Sezai tarafından 1889′da yazılan “Sergüzeşt.
İlk realist roman Recaizade Mahmut Ekrem tarafından 1896′da yazılan “Araba Sevdası“.
6. İlk köy romanı: Nabizade Nazım‘ın 1890′da yazdığı “Karabibik”
7. İlk yerli tiyatro eseri .’Şinasi‘nin 1860′ta yazdığı “Şair Evlenmesi‘
8. İlk öyküler (Hikayeler): a) Ahmet Mithat Efendi‘nin 1870 -1895 arasında yazdığı “Letâif-i Rivayet.”
b) Samipaşazade Sezai’nin 1892′de yazdığı “Küçük Şeyler”
9. Sahnelenen ilk tiyatro eseri: Namık Ke­mal’in, I.Meşrutiyet öncesi sahnelediği Vatan Yahut Silistre“.
b. İlk Eleştiri Yazısı: Namık Kemal’in 1866′da yazdığı “Edebiyatımız Hakkında Bazı Mülahazatı Şamil’dir.”adlı yazı
11. İlk eleştiri eseri: Namık Kemal’in 1855′te yazdığı “Tahrib-i Harabat”
12. İlk Mizah dergisi: Teodor Kasap tarafın­dan 1869′da çıkarılan “Diyojen”
13. İlk dergi: Münif Paşa tarafından 1861′de çı­karılan “Mecmua-ı Fünun”
14. İlk şiir çevirileri:Şinasi tarafından 1859′da Racine ve Lamartine’den çevirilmiştir.
15. İlk makale: 1860′ta Şinasi tarafından “Mukaddime” adıyla, Tercüman-ı Ahval’de yazılmış­tır.
16. İlk noktalama işaretleri: Şinasi tarafından 1859′da kullanıldı.
17. İlk antoloji: Ziya Paşanın 1874′te hazırla­dığı “Harabat” adlı bu eserde Divan şairlerinin şiirleri yer almıştırr almıştır.
18. İlk günlük: Direktör Ali Bey’in 1871′de yaz­dığı “Seyahat Jurnali”.

19. İlk köy şiiri: Muallim Naci‘nin ”Köylü Kızların Şarkısı”

ÖNEMLİ NOT:

Bu dönemde yazılan romanların; Batılı, gerçek anlamıyla roman oldukları bile tartışmalıdır. Bunlara “roman denemesi” demek daha uygun olacaktır. Romantizm, realizm ya da naturalizm akımlarının izleri de “etkilenme” düzeyindedir. Söz­gelimi “realizmin Tanzimattaki temsilcisi” gibi ifade­ler öncelikle Batıdaki bu romanlara ve yazarlarına haksızlık olacaktır. Sonraki yüzyılda dünya ölçü­sünde romancılar yetiştiren Türk edebiyatının, Batılı anlamdaki ilk romancısı Servet-i Fünun döneminde ürünler vermeye başlayan Halit Ziya Uşakligil‘dir

İkinci dönemin başlıca özelliklen şunlardır:

1. Bu döneme ” sanat sanat içindir” ilkesi ege­mendir. Toplumu sanat ürünleriyle dönüştürme, bir yana bırakılıp, sanatsal kaygılar ön plana çıkarılır.
2. Şinasİ’nin başlattığı dilde sadeleşme çabaları bütünüyle duraklar. Dil ağırlaşır. Açık anlatım yerini kapalı ve sanatlı anlatıma bırakır.
3. Gazetecilik, ilk dönemdeki toplumsal etki ve işlevini yitirir. Gazetelerdeki siyasal ve toplumsal içerikli yazılar yerini günlük sıradan olaylara bırakır. Toplumsal makalenin yerini de edebi makale alır.
4. Yazılan tiyatro eserleri sahne tekniğine uygun değildir. Oynamak için değil, okunmak için yazılırlar. Bireyin dünyası ön plana çıkarılır. Toplumu eğitici yanı yiter.
5.^Birinci dönemdeki gibi hece denenmekle bir­likte aruz yine egemenliğini sürdürmüştür. Birinci dönemde de kullanılan Divan edebiyatı nazım bi­çimleri bırakılmaya başlanmıştır
6. Şiirin konusu genişletilmiş; ölüm, karamsarlık, aşk, felsefi düşünceler tema olarak seçilmiştir. Sa­natçılar, güzel olan her şey şiirin konusu olabilir anlayışını savunmuşlardır. Bu dönem şiiri Servet-i Fünun şiirine de esin kaynağı olmuştur.
7. Roman ve öykü tekniği daha da gelişir. Birinci dönem göre daha nitelikli ürünler vermeye başla­mıştır. Betimlemeler ilk döneme göre daha da öl­çülüdür. Realizm akımının etkisiyle gözleme önem verilmiş, olay ve kişiler daha gerçekçi anlayışla anlatılmıştır.
8.Nabizade Nazım naturalizmden. Recaizade Mahmut Ekrem ve Samipaşazade Sezai realizm­den, Abdülhak Hamit Tarhan ise romantizmden etkilenmiştir.
9. Tanztmatın ikinci döneminde ürünler veren Muallim Naci Divan edebiyatının tek savunucusu-
10.Tanzimat’ın ikinci kuşak sanatçıları, Recaizade Mahmut Ekrem, Abdülhak Hamit Tarhan, Samipaşazade Sezai, Nabızade Nazım, Muallim Naci, Direktör Afi Bey ve Ahmet Cevdet Paşa’dır.